به گزارش گالري آنلاين به نقل از ايبنا، سومين نشست از سري نشستهاي هنر شرق به نقد و بررسي کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» تاليف ابوالقاسم اسماعيلپور اختصاص داشت که دوشنبه 20 شهريور با حضور مولف کتاب و محمد شکريفومشي در پژوهشکده هنر برگزار شد.
اسماعيلپور در کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» ابتدا مقدمهاي درباره زندگي ماني، کيش ماني، ادبيات مانوي، آموزه مانوي، اسطوره نور و ظلمت و نيز اطلاعاتي درباره ايزدان گوناگون مانوي آورده است. سپس آثار ماني و مانويان و آنچه غيرمانويان درباره کيش ماني نوشتهاند، معرفي و تشريح شده است.
از پژوهشهاي مانوي جهاني عقب افتادهايم
در ابتداي نشست اسماعيلپور با بيان اينکه 28 سال از تاليف اين کتاب ميگذرد، گفت: در آن دوره متون مانوي را با مرحوم مهرداد بهار در منزلش ميخواندم. در دانشگاه هم شاگرد بدرالزمان قريب بودم. عشقم به اين حوزه توسط اين
دو استاد تقويت شد.
وي افزود: در سال 1333 سيد حسن تقيزاده کتابي منتشر کرد با عنوان «ماني و دين او» در آن زمان فقط اين کتاب و کتاب ديگري از ناصح ناطق – که جامع و علمي نبود – براي مطالعه در اين حوزه در دسترس بود. دکتر تفضلي در سال 67 پيشنهاد جمعآوري اسطوره آفرينش در کيش ماني را از زبانهاي مختلف به من داد.
اين اسطورهشناس با اشاره به افزوده شدن 100 صفحه به ويراست سوم اين کتاب، افزود: در ويراستهاي مختلف اين کتاب جديدترين منابع پژوهشي مانوي غربي به روز شده است. تصور ميکنم با کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» تا حد زيادي جاي خالي پژوهشهاي مانويت در ايران پر شده است.
اين استاد دانشگاه شهيد بهشتي تصريح کرد: مانويت فقط يک کيش نيست؛ مانويت يک هنر چندجانبه است شامل جنبههاي مختلفي از متون، عرفان و هنر. مانويت يک نهضت فکري تازه به عنوان ميراث ناملموس فرهنگي است و به نوعي ميتوان آن را دوران گذار از آئين زرتشتي دانست. در مانويت عرفان به عنصر دين افزوده ميشود.
مترجم «دانشنامه اساطير جهان» با اشاره به پا گرفتن مانويت در بينالنهرين، بيان کرد: در مانويت عناصر غير ايراني هم به تفکرات ايران باستان افزوده شده و آن را صاحب عرفان شگرفي ميکند که تا قرنها دنياي شرق و غرب را تحت تاثير قرار ميدهد.
اين عضو انجمن انسانشناسان ايران با تاکيد بر غير قابل تجزيه بودن فرهنگ چند هزار ساله ايران گفت: همانطور که نميتوان از سه هزار سال فرهنگ مکتوب ايراني، 1400 سال فرهنگ اسلامي را ناديده گرفت، بايد مانويت را به عنوان مکمل اين فرهنگ مورد پژوهش قرار داد.
مولف «زير آسمانههاي نور» اضافه کرد: به گمانم ريشههاي عميق عرفان اسلامي در عرفان مانوي نهفته است. دکتر زرينکوب در کتاب «ارزش ميراث صوفيه» ميگويد: «تحقيقات تصوفي در ايران ناقص است مگر اينکه اشاره کنيم به ريشههاي مانوي عرفان.»
اين عضو انجمن ايرانشناسي اروپا (SIE) در توضيح علت پژوهش درباره اسطوره آفرينش در کيش مانوي اظهار کرد: ماني حرف تازهاي در عرصه فرهنگ دارد. ماني دنياي مادي را سرشته شده از جوهر اهريمنان و ظلمت ميداند و معتقد است تکهاي از نور ازلي آسماني در وجود انسان به وديعه گذاشته شده است؛ رسالت انسان ميشود آزاد کردن اين نور.
مترجم «گذري بر ادبيات گنوسي» ادامه داد: با قدم نهادن در راه معنويت انسان از دنياي ظلماني دور ميشود و اين نور را آزاد ميکند تا به اصل و سرچشمه خود بپيوندد. اين همان حرفي است که مولوي در ديباچه مثنوي ميزند با عنوان هبوط روح.
عضو انجمن بينالمللي مطالعات مانوي (IAMS) با اشاره به تصاوير هنري و سورئاليستي آموزههاي مانوي، گفت: اسطوره آفرينش ماني زمينه رمانتيک و تخيلي قوي دارد. ماني معتقد است دنيا از پوست تن ديواني که در جنگ نور و ظلمت کشته ميشوند ساخته شده و آسمان از پوست ديوان.
مترجم «هنر مانوي» افزود: اين نور آزاد شده هلال زورق شکل ماه را ميپوشاند. هر روز که ميگذرد اين تکههاي نور هلال ماه را بيشتر به ماه کامل شبيه ميکند. در نيمه دوم ماه اين نور از انبار ايزدي ماه ميرود به خورشيد که بهشت نو يا موقت است؛ تا پايان جهان و روز رستاخيز که اين نورها به بهشت نور يا اعلاء ميپيوندند.
مولف «ادبيات مانوي» خاطرنشان کرد: ماني يک هنرمند تمام عيار بوده؛ نقاش، خطاط، شاعر و نويسنده. به نظرم اگر ماني به جاي بابل – که در قرن سوم ميلادي مهد تمدن جهان بود – در ايران ميماند اينقدر تاثيرگذار نبود؛ مثل مولوي که اگر در بلخ ميماند و به آسياي صغير نميرفت، چهرهاي جهاني نميشد.
شاعر «بر سنگفرش بيبازگشت» در ادامه يادآور شد: زمينههاي فکري و فرهنگي جامعه ايران در اواخر دوره ساسانيان براي پذيرش يک دين جديد آماده بود. بايد اذعان کرد اسلام اينقدر دنيا را پست نميبيند. ميتوان گفت علت از بين رفتن کيش مانوي يکسونگري و دشواري شريعت آن است.
مولف «سرودهاي روشنايي» همچنين با اشاره به عرفان مانوي به عنوان اصليترين بحث کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» گفت: عرفان مانوي ريشه در آئين گنوسي دارد. جنبش گنوسي از ميلاد مسيح تا قرن چهارم ميلادي ادبيات فاخري را در قالب انجيلهاي گنوسي پديد آورد. انجيل ماني در ادامه اين سنت نوشته شد.
اين پژوهشگر ادبي در ادامه درباره اسطوره آفرينش از نگاه ماني به عنوان فصل ديگري از اين کتاب گفت: همه مجموعه اساطير آفرينش جهان براي پاسخ دادن به سه سوال ضروري انسان پديد آمدهاند؛ از کجا آمدهام؟ رسالتم در دنيا چيست؟ و به کجا خواهم رفت؟ اساطير مانوي بخش مهمي از اساطير ايراني است.
مولف کتاب «اسطوره، بيان نمادين» تصريح کرد: من سعي کردم در اين کتاب کار استاد مهرداد بهار را تکميل کنم؛ پژوهشهايي که درباره اساطير ايراني متکي بر متون پهلوي ساساني انجام داده بود. اولين متون مربوط به کيش مانوي حدود صد سال پيش در چين کشف شد. ما همين حالا هم از پژوهشهاي مانوي در جهان عقب ماندهايم.
مترجم مجموعه هشت جلدي «اشعار جهان» در پايان سخنانش اظهار کرد: کاري که من در اين کتاب کردم بازسازي اسطوره آفرينش در کيش مانوي بود، با تکيه بر متوني از زبانهاي مختلف. من در اين بازسازي به يک روايت داستاني رسيدم.
آثار ماني رنگ و بوي ايراني ندارند
در بخش بعدي نشست محمد شکريفومشي با اشاره به تاثير کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» در انتخاب حوزه پژوهشي خود بيان کرد: دکتر اسماعيلپور تنها کسي است که مانويت را هم به علاقهمندان هم به متخصصان شناساند. قبل از ايشان سيد حسن تقيزاده در سال 1333 در کتاب «ماني و دين او» – که شامل دو خطابه و سخنراني بود – مانويت را توضيح داده بود.
اين استاديار دانشگاه اديان و مذاهب افزود: کتاب تقيزاده تا چند دهه پيش ميتوانست منبع خوبي براي پژوهش در اين حوزه باشد، ولي پس از جهاني شدن پژوهشها درباره مانويت نياز به منبعي به روز شده و جامع احساس ميشد.
مولف «پژوهشهاي ايراني باستان و ميانه» در ادامه خاطرنشان کرد: با وجود اينکه عنوان اين کتاب به اسطوره آفرينش اشاره دارد ولي در آن به بحثهاي ديگري مانند داستان زندگي ماني، کيش مانوي، پيوند آئين گنوسي با مانويت و بازتابهاي فرهنگي و هنري مانويت در هنر معاصر پرداخته شده است.
مترجم کتاب «عناصر ايراني در کيش مانوي» با اشاره به گستردگي منابع کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» تصريح کرد: اين کتاب تأليفِ صرف و گردآوري اطلاعات نيست، بلکه تحقيق به روز و کاملي است. دکتر اسماعيلزاده در اين کتاب حلقههاي مفقوده اسطوره آفرينش را مشخص ميکند؛ بهويژه در نبرد بزرگ نيروهاي روشني عليه نيروهاي تاريکي.
مترجم کتاب «اساطير روم و سلت» در ادامه بخشي از متون مانوي کتاب را خواند و تأکيد کرد: من ويراستار اين کتاب بودم و به نظرم استفاده دکتر اسماعيلپور از متون بسيار کوتاه در تکميل پازل اسطوره آفرينش مانوي بسيار قابل توجه بود. ترجمه اين متون بسيار پخته و در عين حال شاعرانه است و از نظر ارزش ادبي به بهترين آثاز ادبي قرن 20 و 21 پهلو ميزند.
نويسنده «شاپور يکم» در ادامه با ذکر خلاصهاي از تقويم زندگي ماني، تاکيد کرد: آثار ماني رنگ و بوي ايراني ندارند. ماني تفسير جديدي از مسيحيت ارائه کرد و با پيروي از سنت انجيلنويسي، انجيلي نوشت. حتي روي مهر ماني نوشته شده : «من، ماني؛ فرستاده عيسي مسيح».
مولف «مطالعات سغدي» با بيان اينکه مانويت در بحث الهيات يک دين توحيدي است، خاطرنشان کرد: با وجود توجه و کشش ماني به مسيحيت، اساس و پايه مانويت بر ثنويت خير و شر استوار است که اصالتي زرتشتي و ايراني دارد.
وي افزود: با اين حال در مانويت ايزدان تجليات خداوند هستند و روحشان يکي است. ايزد يکي است، پنهان از نظرها. مانويت در کيهانشناسي ثنوي است؛ براي نور و ظلمت قلمرو قائل است، ولي خدا شامل اين ثنويت نميشود.
اين پژوهشگر حوزه اديان در پايان يادآور شد: کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» هندبوک ذيقيمتي است براي دانشجو؛ هيچ دانشجو يا پژوهشگر حوزه مطالعات مانوي بينياز از اين کتاب نيست. اين کتاب مانند مولفش، دانشجوپرور و محققپرور است.
چاپ ششم و ويراست سوم کتاب «اسطوره آفرينش در کيش ماني» نوشته ابوالقاسم اسماعيلپور به تازگي از سوي نشر چشمه در 388 صفحه به بازار کتاب عرضه شده است.